Ձմեռային այգի

Ձմեռային այգին բացվել է 2016 թ ․ին։ Այգին նվեր է եղել երևանաբնակներն՝ Ամանորի կապակցությամբ։ Այս գեղեցիկ, ձևավորված փոքրիկ հեքիաթային աշխարհում կարող ենք օգտվել սահադաշտից, ձմեռային մարզաձևերը նախընտրողները կարող են սահել սահնակներով։ Ժամանցի նման կենտրոներն ունենալը շատ կարևոր է երևանցիների ու մայրաքաղաքի հյուրերի համար։ Այն մեծ ուրախություն է պարգևում մանուկներին:

49897049_549679752164527_7000470558433345536_n50003347_414429615966021_7856419186468192256_n

49566344_2028352367271688_4678267791155920896_n49286301_1919881551466959_6216540861140828160_n

 

Реклама

Պատմություն

Նոյեմբերի 12-17

Թեմա 2. Նոր Ասորեստանյան և Նոր Բաբելոնյան տերությունները: Իրանական բարձրավանդակը

2. Ներկայացրե՛ք Ասորեստանի արտաքին քաղաքականությունը Սարգոն 2-րդի օրոք:

Սարգոն II , Ասորեստանի թագավոր մ․թ․ա․ 722-705 թթ.։ Գահ է բարձրացել ավագ եղբորը՝ Սալմանասար 5-րդին դավադրաբար գահընկեց անելուց հետո։ Իր դիրքն ամրապնդելու նպատակով մեծ արտոնություններ է շնորհել բարձրաստիճան վերնախավին, զինվորականներին, վերականգնել է Ասորեստանի, Բաբելոնիայի հին քաղաքների՝ Աշշուրի, Նիպպուրի, Սիպպարի և Բաբելոնի արտոնությունները, իր կողմն է գրավել քրմական և առևտրական դասին։ Ամրացրել է բանակը, ստեղծել վարձկան զորք։ Արտաքին ասպարեզում շարունակել է հոր՝ Թիգլատպալասար 3-րդի նվաճողական քաղաքականությունը։ 721 թ-ին գրավել է դեռևս Սալմանասար 5-րդի ժամանակ պաշարված Սամարիան՝ Իսրայելի մայրաքաղաքը, 720 թ-ին՝ Ռաֆիա քաղաքը (Գազայից հարավ) և պարտության մատնել նրան դաշնակցած եգիպտական զորքին, 719 թ-ին հաղթել է Կարքեմիշի թագավորին։ Սարգոն II մանրակրկիտ նախապատրաստվել է Ասորեստանի գլխավոր թշնամու՝ Ուրարտուի դեմ պատերազմին, կենտրոնական իշխանության դեմ է հրահրել Ուրարտուի տարբեր մարզերի կառավարիչներին։ Մ․թ․ա․ 714 թ. Սարգոն II մտել է Մանա, ապա Ուրմիա լճի հս-արլ․ կողմից ներխուժել Ուրարտուի կենտրոնական շրջաններ, գրավել և ավերել է մի շարք քաղաքներ։ Ասորեստան վերադառնալու ժամանակ մի ընտիր գնդով անսպասելի հարձակվել է Ուրարտուի կրոնական կենտրոն Մուսասիրի (Մուծածիր) վրա, գրավել և թալանել է այն, տարել հսկայական հարստություն՝ ոսկե, պղնձե, արծաթե բազմաթիվ իրեր, արձաններ, այդ թվում՝ ուրարտական դիցարանի գլխավոր աստված Խալդիի և նրա կին Բագմաշտուի (Վարուբանի) պղնձաձույլ արձանները։ Սարգոն II խոչընդոտել է Ուրարտուի և Փռյուգիայի դաշինքին՝ արևմուտքում և Էլամի ու Բաբելոնի դաշինքին՝ արևելքում։ Գրավել է Մարաստանի մի շարք շրջաններ։ Մ․թ․ա․ 712-707 թթ. ընթացքում Սարգոն IIկառուցել է տվել նոր մայրաքաղաք Դուր-Շարրուքինը (այժմյան Խորսաբադը), այն բնակեցրել տարբեր երկրներից գերեվարած բնակիչներով և արքունիքը Քալախից տեղափոխել այնտեղ։ Սպանվել է արշավանքի ժամանակ։
3. Ներկայացրե՛ք Աքեմենյան տերության արքա Դարեհ 1-ինի բարեփոխումները:

Դարեհ I-ը զբաղվել է տերության կարևոր տնտեսական և վարչական կենտրոնները միացնող ճանապարհների շինարարությամբ, կարգավորել հին առևտրական ճանապարհները: Նշանավոր էր շուրջ 2 հզ. կմ երկարությամբ «արքայական ճանապարհը»՝ բազմաթիվ իջևանատներով և փոստատներով: Ճանապարհը, որի մի մասն անցնում էր Հայաստանի հարավային շրջաններով, ձգվում էր տերության արևելքից մինչև արևմուտք՝ մայրաքաղաք Շոշից մինչև Էգեյան ծով: Դարեհ I-ի բարեփոխումների շնորհիվ Աքեմենյան տիրակալությունը համախմբվել և հզորացել է:  Դարեհ I-ը մ. թ. ա. 515 թ-ին նվաճել է Թրակիան, հպատակեցրել Մակեդոնիայի Ամինտաս թագավորին: 494 թ-ին ճնշել է Փոքր Ասիայի հունական քաղաքների ապստամբությունները, 490 թ-ի օգոստոսին Էգեյան ծովով թափանցել է Ատտիկա: Սակայն սեպտեմբերի 12-ին Մարաթոնի հովտում (շարժվում էր դեպի Աթենք) ջախջախվել է հույներից և նահանջել Հունաստանից: Հունաստանի դեմ նրա նոր արշավանքը չի իրականացել մահվան պատճառով: Թաղվել է արքունի գերեզմանատանը՝ Նակշ-ի Ռուստամում (Պերսեպոլիսի մոտ): Դարեհ II-ը (հունական մականունը՝ Հարճորդի, ծննդյան թվականը` անհայտ – մ. թ. ա. 404 թ.) հաջորդել է հորը՝ Արտաքսերքսես I-ին (մ. թ. ա. 465–424 թթ., գահակալել մ. թ. ա. 423 թ-ից): Մինչև թագավոր դառնալը եղել է Հիրկանիայի սատրապ: Գահին տիրել է՝ դավադրաբար սպանելով եղբորը՝ Սոգդիանին: Դարեհ II-ի օրոք թուլացել է կենտրոնական իշխանությունը. ապստամբել են մի շարք սատրապություններ, իսկ մ. թ. ա. 404 թ-ից անկախացել է Եգիպտոսը: Պելոպոնեսյան պատերազմների ժամանակ օժանդակել է սպարտացիներին՝ ընդդեմ Աթենական միության: Դարեհ III-ը (ծննդյան թվականը՝ անհայտ – մ. թ. ա. 330 թ.) Աքեմենյան տերության վերջին գահակալն էր (մ. թ. ա. 336-ից): Եղել է Հայաստանի սատրապ: Գահին տիրել է Արտաքսերքսես III թագավորի ներքինի Բագոասի օգնությամբ՝ դավադրաբար սպանելով թագավորին ու նրա զավակներին: Մ. թ. ա. 335 թ-ի վերջին վերագրավել է Եգիպտոսը: Գրանիկոսի (մ. թ. ա. 334 թ.), Իսոսի (մ. թ. ա. 333 թ.) և Գավգամելայի (մ. թ. ա. 331 թ.) ճակատամարտերում պարտվելով Ալեքսանդր Մակեդոնացուն` ի վերջո կորցրել է իր ամբողջ տիրապետությունը: Սպանվել է Բակտրիայի սատրապ Բեսոսի հրամանով՝ հակառակորդի հետապնդումից փախչելիս: Վրա հասած Ալեքսանդր Մակեդոնացին Դարեհ III-ի դին պատվով ու շուքով թաղել է Պերսեպոլիսի գերեզմանատանը և իրեն հռչակել Աքեմենյանների ժառանգորդ ու Ասիայի արքա:

Նոյեմբերի 19-23

Թեմա 3. Արևմտյան քաղաքակրթությունները.

1.Ներկայացրեք Սոլոնի, Կլիսթենեսի և Պերիկլեսի բարեփոխումները և դրանց նշանակությունը Աթենքի համար /գրավոր/.

ՍՈԼՈՆ

Սոլոն (հունարեն՝ Σόλων) մոտ 638 մ.թ.ա. –558 մ.թ.ա՝ Աթենքի հայտնի պետական գործիչ է, օրենսգիր և բանաստեղծ։Հին Հունաստանի  յոթ իմաստուններից  մեկը։Սոլոնը իր ծագումով պատկանում էր հին էվպադրիկան դասին, սակայն այդ դասակարգը աստիճանաբար աղքատանում էր և արդեն երիտասարդության տարիներում Սոլոնը զբաղվում էր առևտրով։ Մ.թ.ա.594 թ. Սողոնն ընտրվեց Աթենքի արքոնտ և հրաժարվեց արքոնտների ավանդական երդումից, որով պետք է պահպանվեին տիրող օրենքները։                                                                      Բարեփոխումները

Առաջին օրենքը, որով սկսվեց Սոլոնի գործունեությունը, սիսախֆիան էր (թոթափում), որով արգելվեց պարտքային ստրկությունը և հանվեցին հարկերը։ Սակայն սկզբնական շրջանում ոչ ոք չէր կարողանում առանց փոխհատուցման դադարեցնել աթենական հողատերերի ստրկացումը։ Հողերը, որոնց վրա կանգնեցված էին պարտային սյուներ, հայտարարվեցին պարտքերից ազատ և վերադարձվեցին իրենց տերերին։ Ստրկությունից աթենական հողատերերի ազատագրումը առաջին քայլն էր հետագա բարեփոխումների ճանապարհին։
Հողային բարեփոխումներից հետո Սողոնն անցկացրեց տնտեսական համալիր քաղաքականություն, որով նա աջակցություն էր ցուցաբերում արհեստավորների արտադրությանը։ Այլ քաղաքներից Աթենք եկած արհեստավորներին իրավունք էր տրվում այնտեղ բնակվել։ Մի այլ օրենքով, իրենց որդուն արհեստ չսովորեցրած ծնողներն իրավունք չունեին ծերության օրոք նրանից օգնություն պահանջելու։
Սոլոնն արգելեց ցորենը Աթենքից դուրս տանելը և խրախուսեց ձիթապտղի մշակումը, որը դարձավ գյուղատնտեսության բարգավաճող ճյուղ։

Կլիսթենես

Կլիսթենես (Κλεισθένης, ծն. և մահ. թթ. անհայտ), մ.թ.ա VI դարի օրենսդիր է Աթենքում։ Գլխավորել է Պիսիստրատյանների բռնապետության դեմ շարժումը և սպարտացիների օգնությամբ մ.թ.ա 510-ին տապալել այն։ Մ.թ.ա. 509թ.-ից անցկացրել է դեմոկրատական բարեփոխումներ, որոնք վերացրել են տոհմային կարգի վերջին մնացորդներն Աթենքում։ Տոհմային 4 ֆիլայի փոխարեն ստեղծել է 10 նոր ֆիլա՝ տերիտորիալ սկզբունքով, որի հետևանքով զգալիորեն թուլացել է տոհմական ավագանու ազդեցությունը։ Վարչական, տնտեսական, պաշտամունքային և քաղաքական սկզբնական միավորներ են դարձել դեմերը՝ գյուղական շրջանները։ Ստեղծվել է 10 ստրատեգոսից կազմված կոլեգիա, որը գլխավորել է աթենական զորքը։ Դեմոկրատիայի  հակառակորդների և բռնապետություն հաստատելու փորձերի դեմ պայքարելու համար մտցրել է օստրակիսմոս։ Կլիսթենեսի բարեփոխումներն ամրապնդել են աթենական դեմոսի հաղթանակը տոհմական արիստոկրատիայի նկատմամբ։

250px-Cleisthenes

Կլիսթենես

Պերիկլես

Պերիկլես (հին հունարեն՝ Περικλής, “փառքով շրջապատված”, մ.թ.ա. 490 – 429 թթ.), աթենական պետական գործիչ է, հռետոր և զորավար։ Նա սերում էր Ալկեմոնյան տոհմից։ Ֆիզիկական արատ չուներ, բայց գլուխը մի քիչ երկարավուն էր և անսովոր մեծ։ Այս պատճառով էլ բոլոր արձաններում նա պատկերված է սաղավարտով։ Աղբյուրների վկայությամբ Պերիկլեսի երաժշտության ուսուցիչը Դամոնն էր, մինչդեռ Արիստոտելը նշում է, որ նրա ուսուցիչը եղել է Պիթոկլիդեսը։ Իսկ Դամոնը հետագայում դարձավ Պերիկլեսի անձնական խորհրդականը։ Սակայն Պերիկլեսի ամենամտերիմ ու վստահելի օգնականը, որը նրա վրա թողել է չափազանց մեծ ազդեցություն, Անարսագորասն էր, որին ժամանակակիցներն անվանում էին «ուղեղ», քանի որ նա բացառիկ բազմակողմանի զարգացած անձնավորությունն էր։ Լինելով հարուստ ու անվանի տոհմի անդամ՝ այդուհանդերձ Պերիկլեսը խուսափում էր զբաղվել քաղաքականությամ՝ վախենալով օստրակիզմից։ Սակայն արդեն այդ ժամանակ, երբ Թեմիստոկլեսը վտարանդիության մեջ էր, իսկ Կիմոնը Հելլադայից դուրս հիմնականում ռազմարշավների էր, Պերիկլեսը եռանդուն կերպով սկսեց զբաղվել քաղաքականությամբ։ Նրա օրոք Աթենքը հասնում է իր քաղաքական, տնտեսական և մշակութային զարգացման գագաթնակետին՝ դառնալով Հին Հունաստանի ծովային հզորագույն պետությունը, կրթական և մշակութային կենտրոնը։ Քաղաքը հարստանում է նոր շինություններով, մասնավորապես Ակրոպոլիսում կառուցվում է Պարթենոնի հռչակավոր տաճարը։ Պերիկլեսը անցավ դեմոսի ու չքավորների կողմը՝ չնայած իր ոչ դեմոկրատական մոտեցումններին։ Անցնելով դեմոսի կողմը՝ Պերիկլեսը այդպիսով հույս ուներ ամուր հենարան ստեղծել իր համար արիստոկրատիայի գլուխ կանգնած Կիմոնի դեմ պայքարում։ Մ. թ. ա. 443 թ. ժողովրդական ժողովի կողմից ընտրվում է առաջին ստրատեգոս՝ հետագայում վերընտրվելով այդ պաշտոնում 15 տարի անընդմեջ մինչև իր մահը մ. թ. ա. 429 թ.։ Անցնելով պետության գլուխ՝ իրականացնում է մի շարք օրենսդրական միջոցառումներ՝ ուղղված աթենական կառավարման համակարգի հետագա ժողովրդավարացմանը։Պերիկլեսի արտաքին քաղաքականությունը հետապնդում էր աթենական ծովային տերության ընդլայնման ու ամրապնդման նպատակը։ Նա անձամբ ղեկավարել է մի շարք ռազմական արշավանքներ՝ ճնշելով Աթենքի ազդեցության ոլորտից դուրս գալու առանձին քաղաքների փորձերը։Նրա կառավարմամբ նշանավորված Աթենքի քաղաքական, տնտեսական և մշակութային զարգացման դարաշրջանը խախտվեց 431 թվականին Պելոպոնեսյան պատերազմի մեկնարկով։

Pericles_Pio-Clementino_Inv269.jpg

 

Նոյեմբերի 26-30

Թեմա 4. Վաղ Հռոմ.

Առաջադրանքներ.
1. Ներկայացրե՛ք Կեսարի իրականացրած բարեփոխումները Հռոմում.

Մ. թ. ա. 58–51 թթ-ին Հուլիոս Կեսարը նվաճել է ողջ Անդրալպյան Գալիան (այժմյան Ֆրանսիայի տարածքը): Գնեոս Պոմպեոսը հաջողությամբ պատերազմել է Իսպանիայում, իսկ Մարկոս Կրասոսը 53 թ-ին սպանվել է Հյուսիսային Միջագետքում՝ պարթևների դեմ ճակատամարտում:  Մ. թ. ա. 49–45 թթ-ին Պոմպեոսի գլխավորած Սենատի զորքերի և Կեսարի միջև սկսվել է քաղաքացիական պատերազմ: Բոլոր ճակատամարտերում (Իսպանիայում, Հունաստանում, Աֆրիկայում) Պոմպեոսի զորքերը պարտվել են: Մ. թ. ա. 48 թ-ի վերջին և 47 թ-ի սկզբին Կեսարը, միջամտելով Եգիպտոսի գահակալական պայքարին, պարտության է մատնել եգիպտական թագավորական զորքին և Եգիպտոսի թագուհի հռչակել Կլեոպատրա VII-ին: Մ. թ. ա. 47 թ-ի գարնանը Փոքր Ասիայում կռվել է Միհրդատ VI Եվպատորի որդու՝ Փառնակեսի դեմ և այնքան արագ է նրան պարտության մատնել, որ Հռոմ ուղարկած նամակում գրել է. «Եկա՜, տեսա՜, հաղթեցի՜»:
2. Ներկայացրե՛ք 1-ին և 2-րդ եռապետությունները Հռոմում /գրավոր/.

Եռապետություն, քաղաքական և զինվորական երեք ազդեցիկ գործիչների համատեղ իշխանություն Հին Հռոմում։ Առաջին եռապետությունը ստեղծվել է մ.թ.ա. 60-ին՝ Հուլիոս Կեսարի, Գնեոս Պամպեոսի և Մարկոս Կրասոսի միջև կայացած համաձայնությամբ։ Նրանք միմյանց և կողմնակիցների միջև բաժանել են պետական պաշտոններն ու նահանգների կառավարումը, հենվել լեգիոնների ուժի, պոպուլյարների, հեծյալների և նոբիլիտետի աջակցության վրա։ Կազմալուծվել է մ.թ.ա. 53-ին՝ Կրասոսի մահից հետո և Կեսարի ու Պոմպեոսի հարաբերությունների սրման հետևանքով։ Երկրորդ եռապետությունը ստեղծվել է մ.թ.ա. 43-ին և ունեցել պաշտոնական բնույթ։ Նրա կազմի մեջ մտել են Օկտավիանոսը, Մարկոս Անտոնիոսը և Մարկոս Լեպիդոսը։ Կազմալուծվել է մ.թ.ա. 36-ին։

 

 

Հանքարդյունաբերություն տնտեսական շահից բնապահպանական աղետ

 Հանքարդյունաբերությունը երկրի զարգացման շարժիչ ուժն է հանդիսանում: Սյունիքի մարզում երեք խոշոր կոմբինատներ են աշխատում, օգուտ բերելով երկրի զարգացմանը: Հանքարդյունաբերությունը ինչքան էլ շահավետ լինի երկրի համար, այն մեծ վնաս է հասցնում բնությանը, շրջակա միջավայրին և կենդանական աշխարհին: Շահագործող կազմակերպությունները ձգտում են առավելագույնս քիչ հասցնել այդ վնասները, որոնք առաջանում են շահագործման պահից, ապացուցելով, որ այն այնքան էլ վտանգավոր չէ շրջապատի համար, բայց հանքարդյունաբերությունը  վտանգավոր է մոտակակքում ապրող բնակիչների համար և կարող է առաջացնել տարբեր հիվանդուցյուներ: Դրա վառ ապացույցը, վերջերս Ամուլսարի հետ կապված խնդիրների առաջացումն է: Մոտակայքում ապրող բնակիչները դեմ են այդ հանքի շահագործմանը, բերելով փաստացի բնապահպական խնդիրների առաջացման տարբեր օրինակներ և նրանց պահանջով Ամուլսարի հանքի շահագործումը մի քանի ամիս է արդեն դադարեցված է: Այն այս պահին անորոշ վիճակում է: Կաշխա՞տի, թե՞ ոչ Ամուլսարի հանքը, կախված է միջազգային կազմակերպությունների լաբարատող աշխատանքների ուսումնասիրություններից հետո:

Արտաշես 1

Օգտվելով տարբեր աղբյուրներից՝ պատրաստե՛ք նյութ՝ ներկայացնելով Արտաշես 1-ինին որպես ռազմական և քաղաքական գործչի /գրավոր/

Արքա — Արտաշես 1 (Ք. ա. 189-160 թթ.)

Գործունեություն —  Առաջնահերթ խնդիրներից էր Մեծ Հայքից վերադարձնել անջատված տարածքները: Նա Մարաստանից, Վրաստանից, Պոնտոսից, իսկ ավելի ուշ՝ Սելևկյան տերությունից հետ գրավեց և վերամիավորեց անջատված շրջանները: Ք. ա. 183-179 թթ.  Փոքր Ասիայի տարածքում հինգ փոքր պետություններ պատերազմ էին մղում միմյանց դեմ: Հռոմեական պետությունն ու Մեծ Հայքը միջամտեցին պատերազմի դադարեցման համար: Հաշտության պայմանագրի կնքման ընթացքում Արտաշես 1-և կարողացավ ընդարձակել Փոքր Հայքի տարածքը Պոնտոսի հաշվին: Նա վարում էր իր գլխավոր հակառակորդ Սելևկյան տերության թուլացնելու քաղաքականություն: Նա կատարել է հողային բարենորոգումներ՝ նպատակ ունենալով կարգավորել հողի մասնավոր սեփականության զարգացման ընթացքը, մեղմել հողատերերի և գյուղական համայնքների միջև ստեղծված հակասությունները։ Պահպանվել են գյուղերի և ագարակների հողաբաժան սահմանաքարերից մի քանիսը, որոնք ունեն Արտաշես Ա անունով արամեերեն արձանագրություններ։ Արտաշես Ա երկիրը վարչականորեն բաժանել է 120 ստրատեգիաների, որոնք կառավարել են ստրատեգոսները։ Արտաշես Ա մեծացրել և կանոնավորել է բանակը, այն բաժանել չորս կողմնապահ զորավարությունների, կազմավորել արքունի գործակալությունները։ Խրախուսել է քաղաքաշինությունը, գիտության և արվեստի զարգացումը։ Նրա ժամանակ կառուցվել է Արտաշատ մայրաքաղաքը։ Արտաշեսը կառուցել է նաև այլ քաղաքներ Զարեհավան, Զարիշատ և այլն։ Վերջիններս անվանվել են ի պատիվ Արտաշեսի հոր՝ Զարեհի։

 

Արդյունք — Արտաշես 1-ը Մեծ Հայքի թագավորության մեջ միավորեց հայկական տարածքների մեծագույն մասը: Այդ պատճառով էլ, հույն պատմիչ Պոլիբիոսը նրան անվանում է <<Հայաստանի մեծագույն մասի կառավարիչ>>: Արտաշեսի ջանքերով Հայաստանը դարձավ ընդարձակ և ուժեղ պետություն, որը, բնականաբար, կարիք էր զգում նաև ներքին լայն բարեփոխումների։ Արտաշեսի վերափոխիչ գործունեության մեջ կարևոր տեղ է գրավում Արտաշատ մայրաքաղաքի հիմնադրումը։ Արևելքում տարածված սովորույթ էր, որ նոր արքայատոհմի հիմնադիրը, գահ բարձրանալով, նոր մայրաքաղաք էր կառուցում։

3. Ներկայացրե՛ք Արտաշատի պայմանագիրը: Փորձե՛ք գնահատել այն /գրավոր/.

Ք.ա. 66 թ. սեպտեմբերին Արտաշատում կնքվեց հայ-հռոմեական պայմանագիրը, որն իր ամբողջության մեջ, այնուամենայնիվ, պետք է համարել հաջողված: Ըստ պայմանագրի՝

Հայաստանը հօգուտ Հռոմեական հանրապետության հրաժարվում էր Ասորիքից, Փյունիկիայից, Պաղեստինից և Կիլիկիայից, այսինքն՝ Միջերկրական ծովի ափերից: Հայոց տերությունը սակայն պահպանում էր տերության միջուկը կազմող Մեծ Հայքի տարածքը:

Ծոփքն անջատվում էր Մեծ Հայքից և դառնում էր առանձին պետություն: Այստեղ թագավոր էր հաստատվում Տիգրան Կրտսերը՝ պայմանով, որ Տիգրան Բ-ի մահից հետո Մեծ Հայքն ու Ծոփքը դարձյալ միավորվելու էին մեկ պետության մեջ՝ Տիգրան Կրտսերի գահակալության ներքո:

Հայաստանը Հռոմին պետք է վճարեր 6 հազար տաղանդ ռազմատուգանք, մոտավորապես այդքան էլ արշավանքին մասնակցած զինվորներին և սպաներին: Հատկանշական է, որ ռազմատուգանքի գումարը վճարվելու էր Ծոփքի արքայական գանձարաններից:

Հայաստանը հայտարարվում էր «Հռոմեական ժողովրդի բարեկամ և դաշնակից»:

Վերջին կետը կարող է թողնել այն տպավորությունը, թե Հայաստանը կախյալ վիճակի մեջ էր դրվում Հռոմից: Սակայն հետագա իրադարձությունները ցույց են տալիս, որ դա այդպես չէր: Հայաստանը պահպանեց իր լիակատար անկախությունը: Ընդհակառակը, Հռոմը արտաքին քաղաքականության բնագավառում խրախուսում էր Տիգրան Բ-ի հակապարթևական բոլոր ձեռնարկումները: Պարթևները դաշնակից Հռոմից ավելին էին սպասում, բայց Պոմպեոսը Տիգրանի հետ կնքած հաշտությունից հետո մտադիր չէր նպաստել Պարթևստանի ուժեղացմանը: Արևելքում ուժերի հավասարակշռությունը պահանջում էր պաշտպանել Տիգրան Բ-ին:

Արտաշատի պայմանագրից հատկապես դժգոհ մնաց Տիգրան Կրտսերը: Տենչալով Հայաստանի գահին՝ նա այժմ պետք է բավարարվեր ֆինանսական միջոցներից զրկված Ծոփքի գահով: Հասկանալով իր վիճակի անհեթեթությունը՝ Տիգրան Կրտսերն ընդվզեց Պոմպեոսի դեմ և վիրավորեց նրա արժանապատվությունը: Ի պատասխան նրա հանդուգն ելույթի՝ Պոմպեոսի կարգադրությամբ Տիգրան Կրտսերը ձերբակալվեց և ընտանիքի հետ գերեվարվեց Հռոմ:

Տիգրան Բ-ն՝ օգտագործելով հռոմեա-պարթևական հակամարտությունները, կարողացավ Պոմպեոսի միջամտությամբ 64 թ. Մեծ Հայքին վերադարձնել Կորդուքն ու Հյուսիսային Միջագետքը: Պոմպեոսն անգամ ճանաչեց Տիգրան Մեծի «արքայից արքա» տիտղոսը, որից խիստ դժգոհ մնաց պարթևական արքունիքը:

Արտաշատի պայմանագիրը Տիգրան Մեծի դիվանագիտական հաջողությունն էր: Նա կարողացավ պահպանել Մեծ Հայքի տարածքային ամբողջությունը՝ հայոց հայրենիքը՝ Եփրատից մինչև Կասպից ծով և Հյուսիսային Միջագետքից մինչև Կուր գետ: Պահպանվեց Հայաստանի պետական անկախությունը՝ հայ ժողովրդի հարատևման այդ կարևորագույն երաշխիքը: Ահա սա էր Արտաշատի պայմանագրի պատմական մեծ նշանակությունը:

Տիգրան Բ-ի կյանքի վերջին տասը տարիները Հայաստանի համար խաղաղության ու տնտեսական բարգավաճման տարիներ էին:

Վանի թագավորության և Հայկազուն Երվանդականների թագավորության պետական կարգը

ՀԱՄԵՄԱՏԵԼ ՎԱՆԻ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ԵՒ ՀԱՅԿԱԶՈՒՆ ԵՐՎԱՆԴԱԿԱՆՆԵՐԻ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ԿԱՐԳ

Նմանություններ

ա․ իապետական են եղել, ունեցել են միապետ թագավոր

բ․ գործակալություններ են եղել

գ․ համահայկական թագավորություններից են

տարբերություններ

ա․ռազմական ուժով

բ․տնտեսական

գ․մշակութային կյանքով

դ․ դիցարանով

Երվանդ 1-ին Սակավակյաց և Տիգրան 1-ին Երվանդյան արքաների օրոք տեղի ունեցած կարևոր իրադարձությունները

Երվանդ Սակավակյացի օրոք հայող թագավորությունն ուներ 40-հազարանոց հետևակ և 8 հազար հեծյալ զորք, որն այն ժամանակներում մեծ ուժ էր: Թագավորության սահմանները հյուսիս-արևելքում հասնում էին Կուր գետ, հյուսիս-արևմուտքում՝ Սև ծով, արևելքում՝ Մարաստան, իսկ հարավում Հուսիսային Միջագետք: 
Երվանդ Սակավակյացը Մարաստանի արքա Կիաքսարի դեմ պատերազմում անհաջղություն կրելով, պահպանել էր իր թագավորությունը, սակայն ստիպված ճանաչել էր մարական գերիշխանությունը: Կարճ ժամանակ անց՝ արդեն Աժդահակի օրոք, նա ապստամբում է Մարաստանի դեմ: Ապստամբություն ձախողվում է, և մարակա արքունքի ծուղակն է ընկնում հայող արքայական ընտանիքը:
Ք.ա. VI դարի կեսին, Երվանդ I-ի որդի Տիգրան Երվանդյանը պարսից արքա Կյուրոս Մեծիք հետ միացյալ ուժերով ապստամբեց Մարաստանի դեմ:
Մարաստանի դեմ ապստամբությունը սկսվեց Ք.ա. 553 թվականին: Ըստ հայկական ավանդության՝ հենց Տիգրանն էլ վճռական պայքարում սպանեց Մարաստանի արքա Աժդահակին:
Տիգրան Երվանդյանը Ք.ա. 538 թվականին գրավեց Բաբելոնը, որից հետո, հայոց արքա լինելուց բացի, դարձավ նաև Կյուրոսի տերության արևմտյան կեսի փոխաքան:

Արտաշես 1

2. Օգտվելով տարբեր աղբյուրներից՝ պատրաստե՛ք նյութ՝ ներկայացնելով Արտաշես 1-ինին որպես ռազմական և քաղաքական գործչի /գրավոր/

Արքա — Արտաշես 1 (Ք. ա. 189-160 թթ.)

Գործունեություն —  Առաջնահերթ խնդիրներից էր Մեծ Հայքից վերադարձնել անջատված տարածքները: Նա Մարաստանից, Վրաստանից, Պոնտոսից, իսկ ավելի ուշ՝ Սելևկյան տերությունից հետ գրավեց և վերամիավորեց անջատված շրջանները: Ք. ա. 183-179 թթ.  Փոքր Ասիայի տարածքում հինգ փոքր պետություններ պատերազմ էին մղում միմյանց դեմ: Հռոմեական պետությունն ու Մեծ Հայքը միջամտեցին պատերազմի դադարեցման համար: Հաշտության պայմանագրի կնքման ընթացքում Արտաշես 1-և կարողացավ ընդարձակել Փոքր Հայքի տարածքը Պոնտոսի հաշվին: Նա վարում էր իր գլխավոր հակառակորդ Սելևկյան տերության թուլացնելու քաղաքականություն: Նա կատարել է հողային բարենորոգումներ՝ նպատակ ունենալով կարգավորել հողի մասնավոր սեփականության զարգացման ընթացքը, մեղմել հողատերերի և գյուղական համայնքների միջև ստեղծված հակասությունները։ Պահպանվել են գյուղերի և ագարակների հողաբաժան սահմանաքարերից մի քանիսը, որոնք ունեն Արտաշես Ա անունով արամեերեն արձանագրություններ։ Արտաշես Ա երկիրը վարչականորեն բաժանել է 120 ստրատեգիաների, որոնք կառավարել են ստրատեգոսները։ Արտաշես Ա մեծացրել և կանոնավորել է բանակը, այն բաժանել չորս կողմնապահ զորավարությունների, կազմավորել արքունի գործակալությունները։ Խրախուսել է քաղաքաշինությունը, գիտության և արվեստի զարգացումը։ Նրա ժամանակ կառուցվել է Արտաշատ մայրաքաղաքը։ Արտաշեսը կառուցել է նաև այլ քաղաքներ Զարեհավան, Զարիշատ և այլն։ Վերջիններս անվանվել են ի պատիվ Արտաշեսի հոր՝ Զարեհի։

 

Արդյունք — Արտաշես 1-ը Մեծ Հայքի թագավորության մեջ միավորեց հայկական տարածքների մեծագույն մասը: Այդ պատճառով էլ, հույն պատմիչ Պոլիբիոսը նրան անվանում է <<Հայաստանի մեծագույն մասի կառավարիչ>>: Արտաշեսի ջանքերով Հայաստանը դարձավ ընդարձակ և ուժեղ պետություն, որը, բնականաբար, կարիք էր զգում նաև ներքին լայն բարեփոխումների։ Արտաշեսի վերափոխիչ գործունեության մեջ կարևոր տեղ է գրավում Արտաշատ մայրաքաղաքի հիմնադրումը։ Արևելքում տարածված սովորույթ էր, որ նոր արքայատոհմի հիմնադիրը, գահ բարձրանալով, նոր մայրաքաղաք էր կառուցում։

3. Ներկայացրե՛ք Արտաշատի պայմանագիրը: Փորձե՛ք գնահատել այն /գրավոր/.

Ք.ա. 66 թ. սեպտեմբերին Արտաշատում կնքվեց հայ-հռոմեական պայմանագիրը, որն իր ամբողջության մեջ, այնուամենայնիվ, պետք է համարել հաջողված: Ըստ պայմանագրի՝

Հայաստանը հօգուտ Հռոմեական հանրապետության հրաժարվում էր Ասորիքից, Փյունիկիայից, Պաղեստինից և Կիլիկիայից, այսինքն՝ Միջերկրական ծովի ափերից: Հայոց տերությունը սակայն պահպանում էր տերության միջուկը կազմող Մեծ Հայքի տարածքը:

Ծոփքն անջատվում էր Մեծ Հայքից և դառնում էր առանձին պետություն: Այստեղ թագավոր էր հաստատվում Տիգրան Կրտսերը՝ պայմանով, որ Տիգրան Բ-ի մահից հետո Մեծ Հայքն ու Ծոփքը դարձյալ միավորվելու էին մեկ պետության մեջ՝ Տիգրան Կրտսերի գահակալության ներքո:

Հայաստանը Հռոմին պետք է վճարեր 6 հազար տաղանդ ռազմատուգանք, մոտավորապես այդքան էլ արշավանքին մասնակցած զինվորներին և սպաներին: Հատկանշական է, որ ռազմատուգանքի գումարը վճարվելու էր Ծոփքի արքայական գանձարաններից:

Հայաստանը հայտարարվում էր «Հռոմեական ժողովրդի բարեկամ և դաշնակից»:

Վերջին կետը կարող է թողնել այն տպավորությունը, թե Հայաստանը կախյալ վիճակի մեջ էր դրվում Հռոմից: Սակայն հետագա իրադարձությունները ցույց են տալիս, որ դա այդպես չէր: Հայաստանը պահպանեց իր լիակատար անկախությունը: Ընդհակառակը, Հռոմը արտաքին քաղաքականության բնագավառում խրախուսում էր Տիգրան Բ-ի հակապարթևական բոլոր ձեռնարկումները: Պարթևները դաշնակից Հռոմից ավելին էին սպասում, բայց Պոմպեոսը Տիգրանի հետ կնքած հաշտությունից հետո մտադիր չէր նպաստել Պարթևստանի ուժեղացմանը: Արևելքում ուժերի հավասարակշռությունը պահանջում էր պաշտպանել Տիգրան Բ-ին:

Արտաշատի պայմանագրից հատկապես դժգոհ մնաց Տիգրան Կրտսերը: Տենչալով Հայաստանի գահին՝ նա այժմ պետք է բավարարվեր ֆինանսական միջոցներից զրկված Ծոփքի գահով: Հասկանալով իր վիճակի անհեթեթությունը՝ Տիգրան Կրտսերն ընդվզեց Պոմպեոսի դեմ և վիրավորեց նրա արժանապատվությունը: Ի պատասխան նրա հանդուգն ելույթի՝ Պոմպեոսի կարգադրությամբ Տիգրան Կրտսերը ձերբակալվեց և ընտանիքի հետ գերեվարվեց Հռոմ:

Տիգրան Բ-ն՝ օգտագործելով հռոմեա-պարթևական հակամարտությունները, կարողացավ Պոմպեոսի միջամտությամբ 64 թ. Մեծ Հայքին վերադարձնել Կորդուքն ու Հյուսիսային Միջագետքը: Պոմպեոսն անգամ ճանաչեց Տիգրան Մեծի «արքայից արքա» տիտղոսը, որից խիստ դժգոհ մնաց պարթևական արքունիքը:

Արտաշատի պայմանագիրը Տիգրան Մեծի դիվանագիտական հաջողությունն էր: Նա կարողացավ պահպանել Մեծ Հայքի տարածքային ամբողջությունը՝ հայոց հայրենիքը՝ Եփրատից մինչև Կասպից ծով և Հյուսիսային Միջագետքից մինչև Կուր գետ: Պահպանվեց Հայաստանի պետական անկախությունը՝ հայ ժողովրդի հարատևման այդ կարևորագույն երաշխիքը: Ահա սա էր Արտաշատի պայմանագրի պատմական մեծ նշանակությունը:

Տիգրան Բ-ի կյանքի վերջին տասը տարիները Հայաստանի համար խաղաղության ու տնտեսական բարգավաճման տարիներ էին:

Մեծ Հայքի թագավորությունը Արտավազդ II-ի օրոք

Տիգրան Մեծին հաջորդեց Արտավազդ II-ը, որը իշխեց մ.թ.ա 55 թվականից մինչև 34:Մ.թ.ա 54 թվականին Հռոմը արևելք ուղակեց Կրասոսին, որի նպատակն էր Պարթևստանը գրավելը: Քանի որ Արտաշատի պայմանագրով Հայաստանը համարվում էր Հռոմին «դաշնակից և բարեկամ» երկիր Կրասոսը Արտավազդ II-ից պահանջեց օգնական զորք, բայց Արտավազը մերժեց նրան, որովհետև Կրասոսը չհամձայնեց կատարել իր պայմանները:Մ.թ.ա 53 թվականին տեղի ունեցավ Խառանի ճակատամարը: Հռոմեական զորքը ջախջախիչ պարտություն կրեց: Նաև սպանվեց Կրասոսը:Մինչ այդ Պարթևստանի արքա Օրոդես II-ը Կրասոսի ետևից ուղակել էր Սուրեն զորավարին, իսկ ինքը գնացել էր Հայաստան: Հայ և պարթև արքաները բարեկամության դաշինք կնքեցին, որն ամրապնդեցին արքայազն Բակուրի և Արտավազդի քրոջ ամուսնությամբ:Երբ Արտաշատում տոն էր Սուրեն զորավարը եկավ և նետեց Կրասոսի գլուխը արքաների ոտքերի առաջ ի նշան հաղթանակի:Մ.թ.ա 38 թվականին Օրոդես II-ին հաջորդեց իր որդի Հրահատը և այդպիսով հայ-պարթևական դաշինքը խզվեց:Շուտով արևելք արշավեց մեկ այլ հռոմեացի զորավար՝ Անտոնիոսը: Այս անգամ Արտավազդը տրամադրեց նրան օգնական զորք և թույլատրեց նրան արշավել Հայաստանով:Մ.թ.ա 36 թվականին Անտոնիոսը սկսեց ռազմարշավը և խայտառակ պարտություն կրեց: Նա մեղքը բարդեց Արտավազդ II-ի վրա: Մ.թ.ա 34 թվականին Անտոնիոսը անակնընկալ հարձակվեց Հայաստանի վրա: Արտավազդը ցանկացավ բանակցությունների գնալ, բայց նա խաբեությամբ ձեռբակալվեց և տարվեց Եգիպտոս:Հայաստանի թագավոր հռչակվեց նրա որդին Արտաշես II-ը: Արտաշեսը ի վիճակի չեղավ պայքարելու հռոմեացիների դեմ և ապաստան գտավ Պարթևստանում:Անտոնիոսը Եգիպտոսում պահանջեց Արտավազդի ընտանիքից խոնարհվել իր կնոջը՝ Կլեոպատրային: Սակայն արքան և իր ընտանիքը հրաժարվեց:Արտավազդին և հայոց թագուհին դատապարտվեցին մահվան: Իսկ նրանց որդիները մնացին պատանդության մեջ և ուղակվեցին Հռոմ:

Վահան Թեքեյան

Ես սիրեցի

Ես սիրեցի, բայց ոչ ոք
Սիրածներես գիտցավ թե՝
Զինքը որքա՜ն սիրեցի․․․
Ո՞վ կարդալ սիրտը գիտե։

Ամենեն մեծ հրճվանքիս,
Ամենեն սուր վշտերուս
Ներշնչողները, ավա՜ղ,
Զիս չեն ճանչնար այս պահուս։

Սերս կարծես այն գետն էր,
Որ իր հոսանքը անբավ
Առավ լեռան ձյուներեն
Ու լեռը զայն չտեսավ։

Սերս այն դուռն էր կարծես,
Ուրկե ոչ ոք մտավ ներս․
Ծաղիկներով ծածկըված՝
Գաղտնի պարտեզ մըն էր սերս։

Ու եթե սերս ոմանք
Երկքնին վրա՝ անսահմա՜ն
Տեսան ծուխի մը նման,
Կրակն անոր չտեսան․․․։
․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․

Ես սիրեցի, բայց ոչ ոք
Սիրածներես գիտցավ թե՝
Զինքը որքա՜ն սիրեցի,
Ո՞վ կարդալ սիրտը գիտե․․․։

Հայոց լեզու

Առաջադրանքները՝ տես այստեղ

Էսսե  <<Մեքսիկացին>>

Այս պատմվածքը շատ ուսուցողական էր: Այն ընթերցելիս հասկանում ես մի քանի բան: Օրինակ՝ բոլոր մարդիկ էլ նույնն ենիհարկե, տարբեր են ֆիզիկապես, բայց հոգեպես նրանք ստեղծված  են մի ճանապարհով: Գլխավոր հերոսն և իր հորեղբայրն նստած էին բակում, և այդ ժամանակ նրանց է մոտենում մի աղքատ, մեկսիկացի։ Այդ մեքիկացին ուներ կին, հինգ երեխա, չորս շուն, երկու կատու։ Մեքսիկացին աշխատանք էր ման գալիս, որ կարողանար պահել իր ընտանիքի անդամներին։ Այդ հարցում դիմեց հորեղբոյրը։ Հորեղբայրը նրան առաջարկեց 30 սենթ, մեքսիկացին ասաց, որ նրան բավական չէ այդ գումարը նա չի կորղ ամբողջ ձմեռ կերակրի իր երեխաներին և շներին։ Հորեղբայրը նրան չէր ուզում վերցներ աշխատանքի, նրան թվում էր որ, բոլոր մեքսիկացիները գող են։ Այդ իսկ պատճառով հորեղբայրը վստահ չէր։ Շատ համոզելուց հետո հորեղբայրը ասաց հարցրու տես գիտի որթատունկ էտել։ Մեքսիկացին ասաց, որ նա զինվոր է։ Բայց գոծից գլուխ կհանի։ Նրան տարան որթատունկ էտել սովորեցնելու։ Բացատրում էին որ, պետք է ամեն ճյուղը մտածված կտրվի։ Մեքսիկացին ուշադիր լսում էր և երբոր նա անցավ գործի հիշելով թե նրան ինչ են ասել և հետեվոլով ամեն մի բառին զգուշորեն կտրում էր ճյուղերը։ Ինչ եմ ուզւում ասել չկարողանալ չկա կյանքում, կա փորձել քանի որ հենց այս պատմվածքում մեքսիկացին առաջին անգամ փորձեց որթատունկներ էտել և նրա մոտ ստացվեց:

Էսսե <<Թավուտում>>

Հեղինակը  պատմվածքի համար  ընտրել է  յուրահատուկ  և  տարօրինակ  ձև:   Յուրահատուկ էր  նրանով, որ  մյուս  պատմվածքների  նման  չկար  երկար-բարակ  բնութագրություն  չկար ,  դեպքերը  շատ  արագ էին  զարգանում,  ու  պատմվածքը  ոչ թե  հենց  դեպքի  մասին էր,  այլ   դեպքից  հետո  կատարված վերլուծության մասին: Թե  ինչ էր  իրականում կատարվել  անտառում,  հեղինակը  այդպես էլ  չբացահայտեց, այլ  թողեց, որ  վերլուծությունների  հիման  վրա  ընթերցողը  բացահայտի  իրողությունը: